نسل سوم داستان نویسان ایرانی /گردآورنده مهدی دلگرم.

 

نسل سوم -۱۳۵۷ تا اواسط دهه ۷۰

گرد آورنده: مهدی دلگرم    

    با شروع و گذشت مدت زمان کمی از انقلاب اسلامی، خود به خود نسل تازه ای به عنوان نسل جدید پا به عرصه ادبیات ایران، نقد ، رمان و داستان کوتاه می گذارد.

   در این نوشتار اختصاصاً داستان کوتاه نویسان جدید و در نتیجه عرصه های تازه ای که در شیوه ها و روش ها و همچنین مضامین داستان کوتاه به منصه ظهور می رسند، مدنظر هستند که شاید تک داستان هایی در یکی دو سال قبل از انقلاب هم چاپ کرده باشند. اما این نسل به طور کل و عموماً بعد از انقلاب و خصوصاً از اواسط دهه۶۰شمسی وارد فضای داستان نویسان ایران شدند.

نویسندگان جوان تری نسبت به نسل قبل از خود ( گلشیری، دولت آبادی، احمد محمود،... ) نویسندگانی جوان که هر یک تجربه های زبانی و رویکردهای فرم گرایانه و مضامین و تم های ویژه خود را در داستان ها اجرا می کنند. نویسندگانی که ضمن توجه به نسبت داستان نویسی ایران، ذهنیتی متفاوت و جدا از پیشینیان دارند و مهم ترین خصلتشان ، بودن و دیدن و لمس کردن سال های بحرانی انقلاب و جنگ و گذر از آن سال های بحرانی همراه با شور و تپش خاص آن دوران و بازتاب آن مسائل در زندگی اجتماعی و فردی و وضعیت زیستی و روحی و روانی مردم می باشد.

فروریزی باورها و ارزش های گذشته، این نویسندگان را بیش از پیش از ادبیات مرامی دور کرده و پژوهش در فرم و زبان را در دستور کار آنان قرار داده تا جای قطعیت اندیشی را جستجو برای کشف فرم های تازه بیانی و نوشتاری بگیرد و نویسنده بتواند از راه تجربه کردن فرم و زبان به شناخت تازه ای از واقعیت برسد. تقریباً به جای داعیه سخن گویی از طرف جمع ، نویسنده خود را در برابر صناعت نوشتن متعهد می داند و از کلی اندیشی اجتماعی و فرهنگی به طرف نوعی جزء نگاری از تجربه های زیستی روی می آورد و می کوشد تا با پرهیز از پرگویی توضیحی به تخیل و شعور خواننده برای درک داستان احترام بگذارد. در عین این که با داستان هایی هم مواجه می شویم که ظاهراً نو و تجربی اند. در حالی که نوع نگاه آن ها به زندگی بازتاب نگاه نسل یا نسل های قبل است. و همچنین با آمدن این نسل به درون ادبیات معاصر شاهد همزیستی همزمان نسل های مختلف کنار هم هستیم. علوی هنوز زنده بود، گلشیری و دولت آبادی و احمد محمود همچنان خمیده ، پشت میزهاشان می نوشتند. اما در این بررسی مشخصاً به این نسل موسوم به نسل سوم پرداخته می شود.

    از سال های هفتاد پرداخت با جزء نگاری دقیق به اتفاق های ساده زندگی روزمره و قرار دادن بعضی مسایل در لایه زیرین داستان که ظاهراً در روایت قرار نگرفته و روایت نمی شود در داستان ها به چشم می خورد. برخلاف واقع گرایان دهه۳۰- ۴۰  به جای پرداختن به مسایل اجتماعی و سیاسی، آن ها می خواهند از چیزی بنویسند که به راستی درباره اش می دانند و بر اساس تجربه ای زیست شده، نگاهی تازه به زندگی معاصر می اندازند و نتیجه گیری را به خواننده واگذار می کنند.

در این سال ها و به خصوص از اوایل دهه۷۰ و مشخصاً از نیمه دوم دهه۷۰توجه به زبان ، زبان در داستان ، داستانِ زبان و پی بردن و درگیر شدن با امر اجرایی زبانی کار و اهمیت و تدقیق به مسئله زبان در امر داستان نویسی، همچنین توجه به ادبیات مهاجرت و غربت و اشاره هایی به درگیری ایرانیان با زندگی بیرون از ایران و در مهاجرت،  از نکات دیگر در روند کار داستان نویسی این نسل در دهه ۷۰ است. به خصوص از اواسط دهه۷۰ بعد از ریاست جمهوری خاتمی ترجمه های وسیع و پرتعداد در زمینه فلسفه هنر، نظریه هنری، نظریه ادبی و نظریات و تئوری های داستانی و مشخصاً کتاب هایی با غورورزی و نظرورزی درباره داستان کوتاه با طرح وسیع و حتی تاحدی گیج کننده و مغشوش در فضای فکری و فرهنگی به طرف سیل مخاطبین جوان و همچنین نویسندگان نسل حاضر، سرازیر شد که بدون هیچ تردیدی تأثیردر عمق و غنای فضای فکری و فرهنگی و مشخصاً داستان نویسی را باعث شد.از طرف دیگر طوفانی از ترجمه ها به راه افتاد و این به یکبارگی باعث تشتت آراء و بی نظمی و تئوری زده شدن، تعجیل در دریافت و بلافاصله پیاده کردن روی داستان، بدون توجه به نوع و ضرورت حرف های گفته شده توسط نویسندگانِ متن ها، تا حدی رخ داد که بازتابی بود از سکوتی که برای برخورد با آراء جدید ادبی برای ایرانیان از۱۳۵۷تا ۱۳۷۶ ( ۱۹۸۰تا ۱۹۹۶م ) رخ داده بود. در حالی که این آراء به کشورهای پیرامون از اوایل دهه ۸۰ سرازیر شده بود. ایرانیان با تأخیری ۲۰ ساله پذیرای این آراء و نظریات جدید شدند. اما علیرغم این مسایل که جزو طبیعت و ذات این امر است متون یاد شده بدون هیچ تردیدی متون بنیادین هستند و این که مباحث تازه منجر به عمق و گسترش فضای ادبی و داستانی شد هیچ شکی وجود ندارد _ به طور گذرا به چند نکته که نسل سوم با آن مواجه شدند، اشاره می شود.

    آشنایی بیشتر و حرفه ای با رمان های مدرن و داستان های کوتاه سیال ذهن و آشنایی بیشتر با _ هر چند اولین برخورد در این نسل رخ داد و آشنایی کامل نبود _ نویسندگان معاصر آمریکا و به اصطلاح نسل جدید از نویسندگان آمریکای شمالی و سبک مینی مال . نکته دیگر درباره این نویسندگان این است که در خواندن آثاری از این نسل به خصوص آثار چاپ شده در دهه ۶۰ و خصوصاً نویسندگان بومی نویس، تأثیر رمان "صد سال تنهایی"و کلاً فضاهای "مارکز" را می بینیم. بعضی داستان ها از این حیث قوی تر شده و در بعضی داستان ها این تأثیر به اصطلاح نشست نکرده و کپیه برداری رخ داده است. آخر این که همه آثار نویسندگان این نسل شاهکار نیست. اما خواندن و برخورد با _ حداقل _ چند تک داستان از این نویسندگان نشان از غنا و عمق و ظرافت دارد و گاهی حیرت ما را برمی انگیزد. تک داستان هایی از صفدری، عبدالهی، روانی پور، مندنی پور، چهل تن، فرخ فال و بیجاری، ربیحاوی و ... . هر چند که شاید تمامی کارهایشان یک دست و کامل نباشد و انتظاری جز این هم نیست. نسل امروز اگر این چنین می نویسد و مثل ماهی درون فضاهای جدید و نظرات و آراء نو درباره زبان و شخصیت پردازی و پایان داستان و نوع نگاه به هستی می چرخند حاصل عرق ریزان روحی و تلاش نسل سوم است ، که حد واسط نسل دوم و نسلی که از اوایل دهه۸۰ وارد عرصه ادبیات شده اند، می باشد. گذر از نسل دوم و حضور در فضاهای جدید امروزی برای نسل حاضر، حاصل ساعت ها تلاش و مرارت و درگیری های ذهنی و عینی نسل سومی بود که به عقیده این مقاله نسلی بود و هست که تاوان عبور ادبیات معاصر ایران از سال های ایده به سال های زبان _ دهه ۴۰به دهه ۸۰_ را پرداخت.

    در دهه ۶۰ تا اواسط دهه ۷۰ نسلی در داستان کوتاه ایران ظهور کردند موسوم به نسل سوم که علیرغم رنگارنگ بودن و گوناگونی نوع نوشتار و نگاه شان به دنیا و بازتاب این نگاه به درون آثار داستانی شان، دوره ای مختص خودشان درون تاریخ ادبیات معاصر ایران _ در این جا داستان کوتاه _ آفریدند و نکته آخر درباره این گروه از نویسندگان شرکت آن ها در جلسات پنج شنبه ها می باشد. جلسات داستان خوانی پنج شنبه های گلشیری که از سال۶۲ تا ۶۷ برگزار می شد و گلشیری نقطه محوری این جلسات و نشست ادبی بود. نسلی از نویسندگان جوان اولین تجربه های نوشتاری و نوسندگی را در این جلسات تجربه کردند و از درون همین جلسات به نویسنده تبدیل شدند. یارعلی پورمقدم، ربیحاوی، بیجاری، روانی پور، مندنی پور، زراعی و چند تن دیگر از درون جلسات پنج شنبه ها به ادبیات معاصر ایران راه یافتند و البته لازم به ذکر است عده دیگری از این نسل نویسندگان هیچ ارتباط _ حداقل مستقیمی _  با این جلسات نداشتند و از راه و روش دیگری به نویسندگی رو آوردند.

 

فهرست نویسندگان و آثار داستانی ( داستان کوتاه )

۱)  قاضی ربیحاوی: ازاین مکان

۲)  منیرو روانی پور: کنیزو ، زنِ فرودگاه فرانکفورت

۳)  عبدالهی: در پشت آن مه، سایبانی از حصیر

۴)  صفدری: سیاسنبو 

۵)  معروفی: آخرین نسل برتر

۶)  بیجاری: پرگار ، عرصه های کسالت

۷)  اصغر الهی:  دیگر سیاوشی نمانده 

۸)  چهل تن: چیزی به فردا نمانده 

۹)  مهین بهرامی: هفت شاخه سرخ

۱۰) کلباسی: سرباز کوچک ، مثل سایه مثل آب (۱)

۱۱) پارسی پور: آویزهای بلور

۱۲) ناصر زراعتی: سبز، بیرون پشت در

۱۳) یارعلی پورمقدم: گنه گنه های زرد، حوالی کافه شوکا

۱۴)علی موذنی: دلاویزتر از سبز، حضور

۱۵)بهنام دیانی: هیچکاک وآقاباجی و ...

۱۶)فرخنده آقایی: راز کوچک، گربه های گچی، یک زن یک عشق

۱۷) گلی ترقی: جای دیگر، خاطره های پراکنده، دو دنیا (۱)

۱۸)غزاله علیزاده: با غزاله تا ناکجا ( مجموعه داستان های کوتاه )

۱۹) بهرام حیدری: لالی ( مجموعه داستان )

۲۰) فرخفال: آه استانبول

۲۱) جعفر مدرس صادقی: آن طرف خیابان

۲۲ )محمد محمد علی: بازنشستگی، دریغ از روبه رو

۲۳) اکبر سردوز الهی: غروب اول پاییز

۲۴) رضا جولایی: جامه به خونابه

۲۵) علی اصغر شیرزادی: غریبه و اقاقیا، یک سکه در دو جیب

۲۶) علی خدایی: از میان شیشه از میان مه، تمام زمستان مرا گرم کن

۲۷) شهریار مندنی پور:شرق بنفشه، ماه نیمروز

۲۸) محمود خوافی: روزهای خاکستری

۲۹) ابوتراب خسروی: هاویه، دیوان سومنات

 ۳۰)محمد بهارلو: باد در بادبان ، حکایت آن که با آب رفت ، شهرزاد قصه گو

تذکر یک نکته: تمامی آثار و تمامی داستان های کوتاه یک نویسنده از این نسل، شاهکار نیست! اما برخی از داستان ها تجربه ای فراموش نشدنی و عمیق و بدیع از برخورد با این نسل را نصیب خواننده و نویسندگان امروز خواهد کرد.

   اگر بخواهیم روی نویسندگان این نسل ( موسوم به نسل سوم ) متمرکز بشویم و روی ده نویسنده که مشخصه و معیارهای فرمی و شکلی و معنایی این نسل را به طور مشخص بازتاب می دهند،تمرکز کنیم می توانیم از ده نویسنده زیر نام ببریم.

۱)  منیرو روانی پور: کنیزو، زنِ فرودگاه فرانکفورت

۲)  شهریار مندنی پور: شرق بنفشه، ماه نیمروز

۳)  چهل تن: چیزی به فردا نمانده

۴)  خسروی: هاویه، دیوان سومنات

۵)  صفدری: سیاسنبو

۶)  شیرزادی: غریبه و اقاقیا، یک سکه در دو جیب

۷)  مدرس صادقی:آن طرف خیابان

۸)  علی خدایی: از میان شیشه از میان مه، تمام زمستان مرا گرم کن

۹) معروفی: آخرین نسل برتر

۱۰) بیجاری: پرگار، عرصه های کسالت

 

البته برای بررسی کامل و همه جانبه به فهرستی که در انتهای بخش بررسی نسل سوم آورده شده ( شامل ۳۰ نویسنده ) در صورت امکان و فرصت می توان مراجعه کرد و دامنه وسیع تحقیق را کامل کرد. اما برای ورود اولیه در قدم اول می توان به کتاب در جستجوی واقعیت ( گردآوری توسط سپانلو ) و بعد به آثار ده نویسند ای که معرفی شده اند، مراجعه کرد.

 

فهرست منابع و معرفی نسل سوم

۱)  در جستجوی واقعیت- سپانلو - منتخب داستان ها(منبع کلاسیک ومعتبر)

۲)  یادگار خشکسالی باغ - تورج رهنما - منتخب داستان ها

۳)  هشتاد سال داستان کوتاه ایران ( جلد دوم ) - میر عابدینی

۴) هشتاد سال داستان کوتاه ایران ( جلد سوم ) - میرعابدینی ( ویژه ادبیات مهاجرت )

۵)  صد سال داستان نویسی ایران ( میرعابدینی )- معرفی و زندگینامه و تحلیل مختصر از این نسل در جلد دوم و سوم

 

۱.بدون هیچ تردیدی کلباسی و گلی ترقی را باید جزء نسل دوم محسوب کرد. جدال در بین نیست .  آنان مجموعه داستان های منسجم و خوب خود را در سال های ظهور نسل سومی ها چاپ کردند.

/ 0 نظر / 177 بازدید